ابو القاسم على بن موسى بن جعفر بن محمد الطاوسى نقل و جمع از كتب معتبره نموده ، و آنكه در افواه عجم مشهور است كتاب روضة الشهداء است كه افصح المتكلمين مولانا حسين واعظ تتبع تواريخ و سير كرده ، به دقت نوشته است ، و من بنده خاكسار در اصل تأليف اقتدا به روضة الشهداء نموده ، و از ساير كتب نيز حتى الامكان نكات غريبه التقاط و الحاق كردم . » از مقدمه اين فاضل كه معاصر شاه اسماعيل است و منظومهء بنگ و باده را كه كنايه از شاه اسماعيل و سلطان سليم است ، به اسم آن پادشاه گفته ، حديقة السعداء در كتابخانه اسلام ، كتاب چهارم مصيبت بوده ، و علماى اسلام هم قبل زمان اولجايتو سلطان به تدوين كتب مقتل اشتغال نورزيده‌اند ؛ زيرا حسين واعظ معاصر آن سلطان بود ، « 1 » و آنكه حضرات را روضه خوان و مجلس مصيبت را روضه خوانى ناميده‌اند ، كتاب روضة الشهداء بوده كه آنان مىخوانده‌اند . اما عادت عزادارى شهيدان كربلا در اسلام از زمان سلطنت امويه شروع مىشود ، زيرا ابو حنيفه نعمان كوفى كه موجد مذهب اهل سنت است ، مىگويد : مثل امويان در عاشورا عيد گرفتن و مانند شيعيان در آن روز مخصوصا مجلس عزا منعقد نمودن ، بدعت است . اهل سنت بايد كه از اجراى هر دو اجتناب نمايد ، اما اگر داخل مجلس عزا بوده باشد و گريه كند ، بىاجر نخواهد ماند . ولى رسم عزادارى تا به سال سيصد و پنجاه و دو هجرت ، شيعيان جرأت نداشتند كه على ملاء الناس رسم عزادارى را بجا بياورند و در هر جا كه شيعى بود ، روز عاشورا در جايى كه صداشان بيرون نرود جمع شده ، رسم عزا به جا مىآوردند ؛ اما در سال مذكور معز الدوله بويهى به شيعه‌هاى بغداد فرمود كه روز دهم محرّم ، دكاكين خود را ببندند و به تعزيه‌دارى حضرت خامس آل عبا مشغول شوند و زنها موهاى خود را پريشان كرده ، صورت‌هاى خود را سياه نموده ، از خانه‌ها بيرون آيند و بر سر و سينه بزنند و جامه پاره كنند . و همين شخص بزرگ است كه عيد غدير را رسمى كرده ، با تشريفات مجلّل و مكمّل گرفت . اما تعزيه و شبيه در آوردن ، شكى نيست كه اين عادت از مغرب به ايران سرايت نموده است . « 2 » اشخاصى كه وقوف تام به مغرب زمين دارند ، مىدانند كه رومانيان قديم تياتر و يونانيان اولمپياد داشتند . چنانچه در تياترها و المپيادها ، مردم هنرهاى خودشان را عرضه

--> ( 1 ) . اين مطلب خطاست . واعظ كاشفى ، از علماى معاصر سلطان حسين بايقراست كه در سبزوار و هرات و مىزيست و به سال 910 درگذشت . الجايتو از سلاطين ايلخان مغول ، در سال 716 درگذشته است . ( 2 ) . پيشينهء تعزيه و شبيه سازى در دنياى اسلام ، دست كم به همان قرن چهارم هجرى و ايام سلطهء آل بويه بر بغداد برمىگردد كه اهل سنت ، تعزيهء اصحاب جمل را در بغداد به راه انداخته دست به شبيه سازى زدند . اين مطلبى است كه در « المنتظم » ابن جوزى و آثار ديگر تاريخى به تفصيل آمده است . به علاوه ، روشن است كه تأثير و تأثر بين ملل در اين امور به لحاظ شكلى وجود دارد ؛ آنچه اهميت دارد ، بحث محتوايى است .